नेपालको भूगोल लोकसेवा आयोगको सामान्य ज्ञान खण्डमा सबैभन्दा धेरै प्रश्न सोधिने अध्यायमध्ये एक हो। नेपालको क्षेत्रफल १,४७,५१६ वर्ग किलोमिटर छ; देश ७ प्रदेश, ७७ जिल्ला र ७५३ स्थानीय तहमा बाँडिएको छ; र धरातलका आधारमा हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन क्षेत्रमा विभाजित छ। जिल्ला, हिमाल, नदी, ताल, वर्षा र निकुञ्जसँग जोडिएका “सबैभन्दा” खालका तथ्य यस अध्यायका प्रश्नका मुख्य स्रोत हुन्।
परीक्षामा यो विषय
खरिदार, नायब सुब्बा र शाखा अधिकृतको प्रारम्भिक परीक्षाको पाठ्यक्रममा “भूगोल, जनसङ्ख्या र वातावरण” एउटा छुट्टै खण्ड हो। शिक्षक सेवा, नेपाल प्रहरी, नेपाली सेना र बैंकका परीक्षामा पनि यसबाट प्रश्न आउँछन्। वस्तुगत परीक्षामा गलत उत्तरमा नेगेटिभ मार्किङ हुने भएकाले तथ्य पक्का गरेर पढ्नु जरुरी छ।
पढ्नुपर्ने मुख्य शीर्षक
- भौगोलिक विभाजन: हिमाल, पहाड, तराई र भित्री मधेस
- प्रदेश, जिल्ला, सदरमुकाम र अन्तर्राष्ट्रिय सीमाना
- हिमाल, नदी, ताल, झरना र गुफा
- हावापानी, वर्षा र ऋतु
- राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र र रामसार सिमसार
- कृषि उत्पादन, खानी र जलस्रोत
- यातायात: राजमार्ग, नाका र पुल
याद राख्नैपर्ने १० तथ्य
- धरातलीय बनावटका आधारमा नेपाल हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन क्षेत्रमा विभाजित छ।
- नेपालमा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला ८ वटा हिमाल छन्; सबैभन्दा अग्लो सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) हो।
- क्षेत्रफलमा सबैभन्दा ठूलो जिल्ला डोल्पा (७,८८९ वर्ग कि.मि.) र सबैभन्दा सानो भक्तपुर हो।
- सबैभन्दा अग्लो सदरमुकाम हुम्लाको सिमिकोट र सबैभन्दा होचो सदरमुकाम महोत्तरीको जलेश्वर हो।
- सबैभन्दा बढी वर्षा हुने ठाउँ कास्कीको लुम्ले हो; सबैभन्दा कम वर्षा हुने जिल्ला मुस्ताङ हो।
- मनाङ र मुस्ताङ मुख्य हिमशृङ्खलाभन्दा उत्तर पर्ने भएकाले “हिमाल पारीका जिल्ला” भनिन्छन्।
- सबैभन्दा ठूलो ताल रारा (मुगु), सबैभन्दा गहिरो शे-फोक्सुण्डो (डोल्पा) र सबैभन्दा अग्लो तिलिचो (मनाङ) हो।
- मकवानपुरको इन्द्र सरोवर (कुलेखानी) नेपालको सबैभन्दा ठूलो मानवनिर्मित ताल हो।
- नेपालको सबैभन्दा लामो नदी कर्णाली हो।
- बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर सन् १८६० मा फिर्ता पाइएकाले “नयाँ मुलुक” भनिन्छन्।
नमुना प्रश्नोत्तर (उत्तर र व्याख्यासहित)
१. धरातलीय अथवा भौगोलिक बनावटका आधारमा नेपाललाई कतिवटा प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ?
उत्तर: तीन
हिमाल, पहाड र तराई — यही विभाजन अरू धेरै प्रश्नको आधार हो।
२. नेपालमा ८,००० मिटरभन्दा बढी उचाइ भएका हिमालहरूको संख्या कति छ?
उत्तर: ८
विश्वका १४ वटा आठ हजारी हिमालमध्ये ८ वटा नेपालमा पर्छन्।
३. नेपालको सबैभन्दा बढी उचाइमा रहेको जिल्ला सदरमुकाम कुन हो?
उत्तर: सिमिकोट
सिमिकोट हुम्ला जिल्लाको सदरमुकाम हो।
४. नेपालको सबैभन्दा ठूलो जिल्ला डोल्पाको क्षेत्रफल कति रहेको छ?
उत्तर: ७,८८९ वर्ग किलोमिटर
क्षेत्रफलका आधारमा डोल्पा सबैभन्दा ठूलो जिल्ला हो।
५. नेपालमा सबैभन्दा बढी पानी पर्ने ठाउँ भएकाले “नेपालको चेरापुञ्जी” भनेर कुन ठाउँलाई चिनिन्छ?
उत्तर: लुम्ले (कास्की)
भारतको चेरापुञ्जी अत्यधिक वर्षाका लागि चर्चित भएकाले लुम्लेलाई यो उपनाम दिइएको हो।
६. भौगोलिक बनावटका कारण नेपालमा सबैभन्दा कम वर्षा हुने जिल्ला कुन हो?
उत्तर: मुस्ताङ
हिमालयको वृष्टिछायामा पर्ने भएकाले मुस्ताङमा मनसुनी वर्षा कम पुग्छ।
७. नेपालमा “हिमाल पारीका जिल्ला” भनेर कुन-कुन जिल्लालाई चिनिन्छ?
उत्तर: मनाङ र मुस्ताङ
यी दुई जिल्ला मुख्य हिमशृङ्खलाभन्दा उत्तर, तिब्बती पठारतर्फ पर्छन्।
८. इन्द्र सरोवर, जुन नेपालको सबैभन्दा ठूलो मानवनिर्मित ताल हो, कुन जिल्लामा पर्दछ?
उत्तर: मकवानपुर
कुलेखानी जलविद्युत आयोजनाका लागि बाँध बाँधेर यो ताल बनाइएको हो।
९. नेपालमा व्यावसायिक रूपमा चिया खेतीको सुरुआत कुन जिल्लाबाट भएको हो?
उत्तर: इलाम
वि.सं. १९२० तिर तत्कालीन बडाहाकिम गजराजसिंह थापाको पहलमा इलामबाट चिया खेती सुरु भएको थियो।
१०. नेपालको राष्ट्रिय चरा कुन हो?
उत्तर: डाँफे
राष्ट्रिय जनावर गाई र राष्ट्रिय फूल लालीगुराँस हो — यी तीनवटा सँगै सोधिन्छन्।
तयारी कसरी गर्ने?
- नक्सा हेरेर पढ्नुहोस्: प्रदेश, जिल्ला र नदीको स्थान नक्सामा देख्दा लामो समय याद रहन्छ।
- “सबैभन्दा” (ठूलो, सानो, अग्लो, होचो, लामो, गहिरो) खालका तथ्यको छुट्टै तालिका बनाउनुहोस् — यस्ता प्रश्न बारम्बार दोहोरिन्छन्।
- क्षेत्रफल, जनसंख्या र स्थानीय तहका तथ्याङ्क पछिल्लो जनगणना र आधिकारिक स्रोतअनुसार अद्यावधिक गर्नुहोस्।
- दिनमा २०–३० प्रश्न अध्यायगत अभ्यास गर्नुहोस् र गलत भएका प्रश्न फेरि दोहोर्याउनुहोस्।
अब अभ्यास गर्नुहोस्
- नेपालको भूगोल — १,५३४ प्रश्न, उत्तर र व्याख्यासहित
- विश्वको भूगोल तथा सौर्यमण्डल — १,०५९ प्रश्न, उत्तर र व्याख्यासहित
पढेर मात्र पुग्दैन — समय तोकेर, नेगेटिभ मार्किङसहित अभ्यास गर्दा मात्र परीक्षाको तयारी पक्का हुन्छ। निःशुल्क मक टेस्ट दिनुहोस्, पुराना प्रश्नपत्र हल गर्नुहोस्, वा अफलाइन अभ्यासका लागि Aayog Guru एप डाउनलोड गर्नुहोस्।
